نکاتی درباره آزمایش کامل (آنالیز) ادرار
Urine Analysis (U/A)
پیش از پرداختن به آزمایش کامل (آنالیز) ادرار، لازم است ابتدا اشاره ای به 2 دسته بندی آن داشته باشیم. بطور کلی آزمایش ادرار به 2 قسمت تقسیم میشود:
-
آزمایش کامل (آنالیز) ادرارUrine Analysis (U/A)
Urine Analysis
که در آن، علاوه بر بررسی ویژگیهای فیزیکی، شیمیایی و میکروسکوپی ادرار، اطلاعاتی درخصوص عفونتهای مجاری ادراری، سنگ کلیه، بیماریهای کلیوی/کبدی و یا دیابت فراهم میآورد. بدین منظور آزمایشگاه برای بررسی خواص ماکروسکوپیک ادرار(از نظررنگ، بو، شفافیت) و یا سایر خواص فیزیکی و شیمیایی همچون وزن مخصوص و مقدار اسیدیته(ph) ادرار)، تقریبا به 30 تا 60 میلیلیتر ادرار(ترجیحا صبحگاهی) نیاز دارد. همچنین در آزمایش کامل ادرار خواص میکروسکوپی ادرار نیزجهت بررسی میزان قند، پروتئین، خون، گلبولهای سفید و قرمز و… انجام میشود، که در ادامه بدان خواهیم پرداخت.
2. آزمایش کشت ادرار Urine Culture (U/C)
urine culture
کشت ادرار یک آزمایش تخصصی است که بمنظور شناسایی دقیق میکروبهای عامل عفونت ادراری و همچنین تعیین حساسیت آنها به آنتیبیوتیکها (بمنظورتعیین نوع آنتیبیوتیک موثر) استفاده میشود.
در نوشتار بعدی، به مطلب فوق (آزمایش کشت ادرار) خواهیم پرداخت.
حال نگاهی دقیقتر به آیتمهای مختلف آزمایش کامل (آنالیز) ادرار از نظر فیزیکی، شیمیایی و میکروسکوپی خواهیم داشت:
از لحاظ فیزیکی:
رنگ ادرار:
بطور طبیعی، ادرار به رنگ زرد کمرنگ تا کهربایی است که این مورد (رنگ ادرار) یکی از پارامترهای اصلی در آزمایش کامل ادرار محسوب میشود. اصولا تغییر در رنگ ادرار میتواند بدلایلی چون: تغییر در میزان غلظت ادرار، تغییر در رژیم غذایی و مواد خوراکی صرف شده (تغیرات ناشی از متابولیسم بدن)، داروها و یا عفونت ادراری باشد.
شفافیت(clarity) :
بطورکلی و در شرایط طبیعی ادرار شفاف و تمیز است، ولی بنا به دلایلی ممکن است شاهد کدورت آن باشیم. عفونتهای باکتریایی، وجود گلبولهای سفید یا قرمز، وجود کریستالها و یا پروتئین از جمله این دلایل بحساب میآیند.
بوی ادرار (در اینجا: بویژه بوی بد ادرار (Smelly Urine)):
بوی بد ادرار میتواند به علل مختلفی از جمله: کمبود مصرف مایعات، تغییرات در رژیم غذایی، اختلالات در اسید آمینه، مصرف برخی داروها و یا عفونت باکتریایی باشد.
از لحاظ شیمیایی:
وزن مخصوص (specific gravity):
این شاخص بیانگر غلظت مواد محلول در ادرار است که به نوعی نشاندهنده قدرت کلیهها در رقیق کردن خون بمنظور حفظ هموستاز میباشد. هموستاز فرآیند پیشگیری از هدر رفتن خون از عروق سالم و توقف خونریزی از عروق صدمه دیده است. برای آشنایی بیشتر با هموستاز اینجا را کلیک کنید. وزن مخصوص ادرار در طول شبانه روز (بدلیل متغیر بودن نوع غذا و میزان مصرف مایعات در طول روز) قدری تغییر میکند.
ph ادرار:
نشاندهنده میزان اسیدیته ادرار است. مقدار معمول ph برای اکثر افراد بین 6 تا 7.5 است. البته چنانچه ph در محدودۀ 4.5 تا 8 باشد، دلیلی برای نگرانی نیست. مقدار دفع املاح از بدن و همچنین مقدار یون هیدروژن در ادرار، سطح ph در ادرار را مشخص میکند. یکی ازعوامل اصلی موثر بر ph ادرار، غذایی است که فرد میخورد، رژیمهای غذایی سرشار از پروتئین حیوانی و غلات باعث اسیدی شدن ادرار میشوند. این در حالی است که رژیمهای غذایی پر از میوه و سبزیجات ادرار را به سمت قلیایی شدن پیش میبرد.
پروتئین (protein)
میزان پروتئین در ادرار سطح مشخصی دارد، چراکه در بدن، کلیۀ سالم فقط اجازه عبور مقدار کمی از پروتئین به ادرار را میدهد. بعبارتی افزایش اندک پروتئین در ادرار معمولا جای نگرانی ندارد، ولی مقادیر بالای پروتئین در ادرار احتمال آسیب و صدمهای به کلیه را مطرح میسازد. بنابراین جهت مسائلی چون پروتئینوری حتما لازم است به متخصص مربوطه مراجعه بفرمائید.
قند (Glucose):
میزان قند (گلوکوز) در ادرار خیلی کم است و مقادیر بسیار کمی از آن در ادرار وجود دارد. در مراحل اولیه، افزایش میزان گلوکوز در ادرار میتواند یک پیش آگاهی برای ابتلا به پیشدیابت باشد و درصورت عدم کنترل و تداوم افزایش گلوکوز، شاهد ابتلا به بیماری دیابت خواهیم بود و درصورت عدم کنترل حتی ممکن است منجر به آسیب دیدن غدد فوق کلیوی و کبدی شود.
کتون (Ketone):
هنگامیکه چربی در بدن (طی سوخت و ساز) تجزیه شده و میشکند، به کتون تبدیل میشود. بنابراین وجود کتون در ادرار بیانگر این مطلب است که بدن بجای مصرف گلوکوز از چربی استفاده میکند. بعبارتی کتون زمانی تولید میشود که گلوکوز(که دراولویت نخست جهت شکسته شدن بمنظور تولید و تامین انرژی است) بعنوان منبع انرژی در دسترس سلولهای بدن قرار نمیگیرد. این نکته ای خوشحال کننده برای آن دسته از افرادی است که دغدغه کاهش وزن را دارند. چراکه یکی از روشهای موثر در کاهش وزن حذف کربوهیدراتها از غذای روزانه است تا در نتیجه کمبود گلوکوز، بدن مجبور شود جهت تامین انرژی سراغ سوزاندن چربی برود.
خون در ادرار(Hematuria):
خون در ادرار یا هماچوری، یکی از انواع بیماریهای کلیه و دستگاه ادراری است. بعبارتی، هر خونی که در ادرار پیدا میشود به احتمال زیاد با مجاری ادراری مرتبط است که معمولا بزرگسالان را درگیر میکند. البته خون در ادرار میتواند نشاندهندۀ مشکلی در سایر اعضای داخلی بدن نیز باشد. پس به محض مشاهده خون در ادرار، موضوع را به اطلاع پزشک خود برسانید.
بیلیروبین در ادرار (Bilirubin):
بدنبال تجزیۀ گلبولهای قرمز(بعبارتی دقیقتر تجزیه هموگلوبین) بیلیروبین تولید میشود. در حالت طبیعی بیلیروبین نباید در ادرار وجود داشته باشد، چرا که پس از تجریه هموگلوبین در خون، بصورت نامحلول در آب موجود بوده و توسط کبد بصورت محلول در آب بدل گشته و از طریق صفرا دفع میشود ، و نه از طریق ادرار!
وجود این ماده زائد در ادرار که رنگ آن را به سمت زرد تیره و یا حتی در مواردی به رنگ قهوه ای تغییر میدهد، نشاندهنده وجود مشکلی در کبد و یا سیستم صفراوی است
نیتریت در ادرار:
بطور طبیعی در ادرار نیترات وجو دارد و نه نیتریت. چنانچه باکتریها وارد مجاری ادراری شوند، نیترات را به نیتریت تبدیل میکنند. به همین دلیل است که وجود نیتریت در ادرار گواهی است دال بر وجود عفونت مایکوباکتریایی!
کاتکول آمینها (Catecholamines):
که البته با جمع آوری ادرار 24ساعته مشخص و تعیین میشوند. بطورکلی، کاتکول آمینها مواد شیمیایی هستند که توسط غدد فوق کلیوی (آدرنالین) ساخته میشوند و نقش مهمی در سیستم عصبی و عملکرد قلب و عروق دارند. هورمونهایی چون آدرنالین، نورآدرنالین و دوپامین از این دست محسوب میشوند.
و نهایتا
آزمایش میکروسکوپی کامل ادرار
بعد از بررسیهای ماکروسکوپیک ادرار، نمونه ادرار در سانتریفیوژ قرار گرفته تا مواد محلول در آن رسوب کنند. پس از دور ریختن مایع روی آن، یک لایه نازک از رسوبِ تهنشین شده در انتهای لوله، بر روی لام تهیه کرده و با قرار دادن لام زیر میکروسکوپ، نمونه از لحاظ وجود گلبولهای سفید و قرمز، سلولهای اپی تلیال، باکتری، قارچ و کریستالها بررسی میشود. این موارد ( به تفکیک) عبارتند از:
آنالیز سلولهای خونی (Blood Cells Analysis)
گلبول قرمز (RBC):
وجود گلبولهای قرمز در ادرار(هماچوری) ممکن است نشاندهنده آسیب در دستگاه ادراری، سنگ کلیه، تروما یا تومورها باشد.
گلبول سفید (WBC):
افزایش تعداد گلبولهای سفید در ادرار میتواند نشاندهنده عفونتهای ادراری و یا نوعی التهاب باشد.
آنالیز سلولهای پوششی اپی تلیال (Epithelial cells Analysis)
سلولهای پوششی، موسوم به Epithelial cells به سلولهایی گفته میشود که سطح داخلی اعضای مختلف بدن را می پوشانند. این سلولها بطور طبیعی در لایه های مختلف پوست، دستگاه گوارش، دستگاه تنفسی و ادراری یافت میشوند. این سلولها (Epithelial cells Analysis) معمولا به تعداد کمی در ادرار وجود دارند، اما افزایش تعداد آنها در ادرار میتواند به آسیبی احتمالی در مجاری ادراری یا حضور تومورها اشاره داشته باشد.
آنالیز باکتریها و قارچها
مشاهده باکتریها و یا قارچها در ادرار معمولا نشاندهنده نوعی عفونت است. آنالیز میکروسکوپی همراه با کشت میکروبی میتواند به شناسایی دقیق عامل عفونت کمک کند.
آنالیز کریستالها
در حالت کلی ادرار حاوی تعداد کثیری از مواد شیمیایی مختلف است. تحت برخی شرایط، این مواد شیمیائی ممکن است بصورت بلورهای نمکی جامد در ادرار ظاهر شوند. لازم به ذکر است که کریستالها را میتوان در ادرار افراد سالم نیز یافت. بسیاری از انواع کریستالهای ادرار نسبتا بی ضرر هستند. برخی از مواد محلول در ادرار رسوب کرده و درصورت اسیدی بودن ادرار، کریستال تشکیل میشود که درصورت تداوم این روند، تبدیل به سنگ کلیه میشود.
درصورت وجود برخی کریستالها میبایست نزد پزشک متخصص رفت، چرا که وجود هریک حاوی اطلاعاتی درخصوص شرایط بالینی فرد می باشد. از جمله: کریستالهای اسید اوریکی، اگزالات کلسیم، فسفات کلسیم و…
کیفیت نمونه ادرار:
بهترین نمونه جهت تشخیص عفونتهای ادراری، نخستین ادرار صبحگاهی است، چرا که تمامی مواد از شب قبل، در مثانه جمع شده و درنتیجه میتوان جوابهای دقیقتری بدست آورد.
هرچندکه، نمونۀ ادراری که فرد در طول روز پس از نوشیدن چند لیوان آب،به قصد تهیه نمونه به آزمایشگاه برای آزمایش کامل ادرار تحویل میدهد، قابل استفاده است ولی برای آزمایش کشت ادرار خیلی توصیه نمیشود و جواب دقیقی بدست نمیدهد
امید است مطالب نوشته شده در مورد آزمایش کامل (آنالیز) ادرار (U/A) قابل استفاده قرار گرفته باشد. در قسمت بعدی، نگاهی دقیقتر به آزمایش کشت ادرار (U/C) خواهیم داشت.
با آرزوی سلامتی
آزمایشگاه ظریفی
پیشتر در مطلب “نکاتی دربارۀ بیماری کمخونی” نگاهی اجمالی و کلی به عوامل و دلایل بروز کمخونی انداخته شد. (شامل 9 مورد از جمله: فقر آهن، کمبود برخی از ویتامینها، برخی از عفونتها و انگلها و…) همچنین به علائم کمخونی و نیز به راهکارهایی جهت پیشگیری از آن پرداخته شد.بنابراین پیشزمینه ای در این خصوص حاصل گشت. حال میخواهیم نگاهی دقیقتر به انواع بیماری کمخونی داشته باشیم. بیماری کمخونی به علل مختلفی بروز میکند که مهمترینشان عبارتند از:
1- کم خونی ناشی ازفقر آهن
Anemia caused by iron deficiency
همانطورکه پیشتر گفته شد، شایعترین نوع کمخونی، آنِمی ناشی از فقر آهن بحساب میآید، که درآن گلبولهای قرمز، در نتیجۀ فقر آهن، دیگر قادر به تولید هموگلوبین نیستند (پروتئین موجود در گلبولهای قرمز خون که به آنها امکان حمل اکسیژن در بدن را میدهد)، و در نتیجه اکسیژن بمقدار کافی به نقاط مختلف بدن نمیرسد، نرسیدن اکسیژن کافی هم به بافتها و ماهیچهها، منجر به ازدست رفتن کارآمدی ومنتهی به بیماری کمخونی میشود. از این روست که احساس خستگی یکی از شایعترین علائم فقر آهن است.
2- کم خونی آپلاستیک
Aplastic anemia
وضعیتی است که در آن بدن تولید و ساخت سلول های خونی جدید و کافی را متوقف میکند. بعبارتی، مغز استخوان دیگر سلولهای جدید خونی به اندازه کافی تولید نمیکند.
این عارضه نیز باعث بروز خستگی مداوم شده و فرد را در برابر انواع بیماریهای عفونی مستعد میکند. از عمده ترین دلایل ابتلا به کمخونی آپلاستیک حمله سیستم ایمنی به سلولهای بنیادی در مغز استخوان و از بین بردن آنهاست.
3- کم خونی داسی شکل
Sickle cell anemia
کم خونی داسی شکل بیماری ارثی است که روی گلبولهای قرمز خون تاثیر گذاشته و آنها را از دیسکهای گرد انعطاف پذیربه سلولهای داسی شکل و معیوب مبدل میسازد. درواقع این هموگلوبینها هستند که در اثر این بیماری، بسیار سخت ، چسبنده و به شکل داس گردیده و دیگر به راحتی از مویرگهای خونی عبور نمی کنند.
بنابراین، نقصان در امر خونرسانی و همچنین کوتاهتر بودن عمر این گلبولهای تغییرشکل داده شده، نسبت به گلبولهای قرمز طبیعی باعث شده تا افراد مبتلا به این بیماری به اندازه کافی و مورد نیاز گلبولهای قرمز سالم نداشته و دچار کمخونی شوند. بعبارتی دقیقتر، گلبولهای قرمز خون حدودا 120 روز زنده میمانند، درحالیکه سلولهای مزبور (داسی شکل) بیش از 15 تا 20 روز زنده نمیمانند. درنتیجه، اندامها و اعضای مختلف بدن قادر به دریافت میزان اکسیژن مورد نیاز نخواهند بود و بدین ترتیب مشکلاتی چون خستگی و نهایتا کمخونی ظاهر میشوند.
متاسفانه کار به همین جا هم ختم نمیشود، چراکه اختلال کم خونی داسی شکل میتواند منجر به کمخونی همولیتیک شود. این کمخونی (همولیتیک) ناشی از همولیز (تخریب گلبولهای قرمز) است. بعبارتی، زمانیکه سرعت تخریب گلبولهای قرمز خون از سرعت تولیدشان (توسط مغز استخوان) پیشی بگیرد با کمخونی همولتیک مواجهیم.
کمخونی همولتیک میتواند خارجی باشد یا داخلی. همولتیک خارجی میتواند بعلت دلایلی چون: عفونت، تومور، اختلالات خود ایمنی، عوارض جانبی دارو، سرطان خون و لنفوم باشد. همولتیک داخلی زمانی ایجاد میشود که گلبولهای قرمز تولید شده، قادر نباشند تا بدرستی عمل کنند. این وضعیت اغلب ارثی است (همانند افراد مبتلا به کمخونی داسی شکل و یا تالاسمی که هموگلوبین غیر طبیعی دارند).
4- تالاسمی
Thalassemia
بیماری ژنتیکی و ارثی است که در آن بدن قادر نیست به مقدار کافی هموگلوبین تولید کند. درحقیقت: کمخونی تالاسمی به دلیل رخ دادن یک جهش ارثی در سلولهای تولیدکننده هموگلوبین ایجاد میشود که در پی آن هموگلوبین خون به کمتر از سطح طبیعی خود کاهش مییابد. از آنجائی که چندین نوع تالاسمی وجود دارد، علائمی که بروز میکنند بسته به نوع این بیماری متفاوتند، ولی بطور کلی شایعترین علائم و نشانه های کمخونی تالاسمی عبارتند از:
- خستگی و ضعف
- پوست رنگ پریده
- تورم شکم
- ادرار تیره
- رشد آهسته کودک
- تغییر شکل استخوان بندیها بویژه استخوان بندی صورت
جهت آشنایی بیشتر با انواع مختلف بیماری تالاسمی، اینجا را کلیک بفرمایید. و نهایتا:
5- کم خونی ناشی از کمبود ویتامین B12 و اسید فولیک
Deficiency of vitamins B12 & B9
این کمخونی زمانی رخ میدهد که کمبود ویتامینB12 و یا اسید فولیک باعث شود تا بدن گلبولهای قرمزغیرطبیعی بزرگی تولید کند که قادر به عملکرد صحیح خود (اکسیژن رسانی به اندامها) نباشند، که در نتیجه علائمی چون:
- خستگی مفرط و کمبود انرژی
- ضعف عضلانی
- گزگز و سوزن سوزن شدن دست یا پا
- تغییر خلق و خو
- مشکلات حافظه و یا نداشتن تفکری واضح
به همراه دارد.
لازم به ذکر است، علائم نامبرده شده، جزء شایعترین علائم مربوطه بوده و امکان دارد در فرد، علائمی مختص به خود فرد و متناسب با شرایط بالینی اش بروز کند. بنابراین مراجعه به پزشک توصیه میشود.
امید است مطالب ارائه شده در خصوص “نگاهی دقیقتر به انواع بیماری کمخونی” توانسته باشد مورد استفاده شما عزیزان قرار گرفته باشد. قطعا افزایش آگاهی درخصوص حوزه سلامت، میتواند گامی ولو کوچک در جهت ارتقاء وضعیت سلامتیمان محسوب شود.
با آرزوی سلامتی، آزمایشگاه ظریفی
در این نوشتار با هورمونهای استروژن، پروجسترون و پرولاکتین که در بانوان (نسبت به آقایان) نقش پررنگتری دارند آشنا میشویم. گرچه این هورمونها بیشتر با فیزیولوژی بانوان مرتبط هستند اما در آقایان نیز نقشهای مهمی دارند که ابتدا نگاه مختصری به آن خواهیم داشت.
هورمونهای استروژن، پروجسترون و پرولاکتین در آقایان
بعنوان مثال در آقایان به مقادیر کمی از استروژن جهت تولید و ساخته شدن هورمون تستوسترون (هورمونی غالب در مردان) نیاز است. استروژن درمردان به حفظ وسلامت استخوانها، کمک به تولید و بلوغ اسپرم، نقش درمیل جنسی و… کمک میکند.
پروجسترون نیزتقریبا بشکلی مشابه در پیشسازی هورمونهای تستوسترون وکورتیزول و همچنین در حفاظت از سلولهای عصبی و مغزی، کاهش التهابها و تقویت سیستم ایمنی نقش دارد.
و نهایتا هورمون پرولاکتین که توسط غدۀ هیپوفیز تولید میشود، دارای وظایف زیر در مردان میباشد:
- همچون هورمون استروژن، کمک به تولید تستوسترون
- تنظیم سیستم ایمنی بدن
- تنظیم بر متابولییسم و ذخیرۀ چربی
- تاثیر بر روابط جنسی و…
حال، هورمونهای استروژن، پروژسترون و پرولاکتین در بانوان
هورمون استروژن
این هورمون جنسی زنانه، مهمترین هورمونی است که در بدن بانوان یافت میشود. علاوه بر تخمدانها که وظیفۀ اصلی تولید آنها (استروژن) را در بدن زنان دارند، غدد فوق کلیوی و سلولهای چربی نیز آنها را تولید میکنند. بعبارتی دقیقتر این کلسترول است که تولید بخشی از استروژن را بعهده دارد، هورمونی که در رشد و تنظیم چرخه قاعدگی، حفظ سلامت پوست و مو، تقویت استخوانها و تنظیم خلق و خو نقش دارد
هورمون استروژن و آزمایش مربوطه
آزمایش استروژن
این هورمون در تمام طول چرخۀ قاعدگی وجود دارد، اما سطح آن در اواسط چرخه (روز12 تا 14) به اوج خود میرسد. پزشک نیز بر اساس هدف آزمایش روز مشخصی را توصیه میکند.
بطور کلی این آزمایش نیازی به ناشتایی ندارد
هورمون پروجسترون
progesterone hormone
یکی دیگر از هورمونهای زنانه است، که به “هورمون بارداری” معروف است، چراکه در نیمۀ دوم چرخه قاعدگی از تخمدانها ترشح میشود. البته طی دوران بارداری، جفت نیز مقدار زیادی پرولاکتین تولید میکند تا مادرجهت حفظ یک بارداری سالم تا حد امکان به این هورمون (پروژسترون) دسترسی داشته باشد. این هورمون وظایف زیر را بعهده دارد:
- تنظیم چرخه قاعدگی حفظ بارداری
- تقویت جفت و رشد مناسب جنین
- هبود و تاثیر بر سیستم عصبی و خلق و خو
- تاثیر بر پوست و مو
آزمایش پروجسترون
سطح هورمون پروجسترون در نیمۀ دوم چرخه قاعدگی (روز 21 تا 23 در یک چرخه 28 روزه) به اوج میرسد. آزمایش پروژسترون نیز همانند آزمایش استروژن نیازی به ناشتایی ندارد. البته چنانچه آزمایش همراه با سایر تستهای هورمونی مانند تست انسولین1 یا گلوکوز باشد حدود 10 ساعت ناشتایی لازم است.
هورمون پرولاکتین
نکاتی درمورد هورمون پرولاکتین و آزمایش مربوطه
پس از تولد نوزاد است که این هورمون نقش خود را ایفا میکند و به همین دلیل لست که به هورمون شیردهی معروف است. پرولاکتین پس از زایمان به 10-20 برابر حالت عادی خود (مقدار پیش از زایمان) در مادران میرسد تا در شیردهی مادر به نوزادش نقش خود را ایفا کند. البته این هورمون جدا از تحریکِ تولید و ترشح شیر که به مادر پس از زایمان کمک میکند، بطور کلی در تنظیم چرخۀ قاعدگی و تاثیر بر عملکرد جنسی ن
آزمایش پرولاکتین
بهتر است 12 تا 24 ساعت پیش از انجام آزمایش پرولاکتین موارد زیر رعایت شوند:
- دوری از استرس
- اجتناب از ورزش شدید
- اجتناب از رابطۀ جنسی
- نپوشیدن لباس تنگ
- رعایت دارویی: بدین معنا که بهتر است جهت عدم تاثیرگزاری داروهایِ مصرفیِ روزانه، برروی نتایج و جوابهای آزمایش، با پزشک خود دراین مورد مشورت کنید
همچون دو مورد پیشین (آزمایش استروژن و پروجسترون)، آزمایش پرولاکتین نیز نیازی به نلشتایی ندارد ولی علاوه بر رعایت موارد فوق، جهت دریافت جوابی دقیقتر بهتر است که نکته زیر نیز رعایت شود:
2،3 ساعت پس از بیدلر شدن (حدود 8تا 10 صبح)
بهترین زمان جهت انجام آزمایش: صبح 2-3 ساعت پس از بیدار شدن ازخواب میباشد. چراکه طی نمودار پایین (چرخۀ 24ساعته پرولاکتین)، بیشترین مقدارآن 8-10 صبح میباشد.
انجام آزمایش پرولاکتین در دوران قاعدگی معمولا توصیه نمیشود. چرا که بعلت نوسانات هورمونها (از جمله پرولاکتین) درخلال این دوران، جواب آزمایش پرولاکتین از دقت لازم برخوردار نمیباشد. بنابراین حتما پیش از انجام آزمایش پزشک خود را درجریان بگذارید. ولی چنانچه پس از مشورت با پزشک خود، نیازمبرم به انجام این آزمایش داشته باشید بین روزهای دوم تا پنجم، انجام این آزمایش توصیه میشود. چرا که جوابهای نسبتا دقیقتری نسبت به سایر روزهای این دوران دریافت خواهید کرد.
امید است مطالب فوق، مفید فایده قرار گرفته باشد با احترام، آزملیشگاه ظریفی
هورمون کورتیزول و آزمایش کورتیزول
در این نوشتار با هورمون کورتیزول، آزمایش کورتیزول، وظایف و عملکرد این هورمون، شیوه انجام آزمایشات مربوطه و اصولا دلایل درخواست آزمایش کورتیزول آشنا میشویم. هورمون کورتیزول که بنام هورمون استرس نیز شناخته میشود، به نوعی زنگ خطر طبیعی بدن محسوب میشود. درحقیقت، کورتیزول هورمونی استروئیدی است (بدین معنی که از کولسترول ساخته شده است) که یکی از وظایف اصلی آن تنظیم و نحوه پاسخگویی و واکنش مغز به سایر اندامها و ارگانهای مختلف بدن بهنگام قرارگیری در شرایط بحرانی و استرس زا است.
تنظیم و نحوه پاسخگویی و واکنش مغز به سایر اندامه
البته بطور کلی، هورمون کورتیزول در بدن وظایفی چون حفظ و کنترل فشار خون، قند خون و متابولیسم، تنظیم چرخه خواب و بیداری، کنترل و بهبود عفونتها و همانطورکه پیشتر گفته شد، کنترل استرسها از طریق تاثیرعملکرد سیستم پاسخدهی مغزبر روی سایرارگانیزمهای بدن، از جمله مهمترین وظایف آن میباشد. این غدد فوق کلیوی هستند که مسئول ساخت این هورمون میباشند.
آزمایش کورتیزول از 3 طریق انجام میشود:
1- از طریق آزمایش خون:
در آزمایش از طریق خونگیری که متداولترین شیوه محسوب میشود و نیازی هم به ناشتایی ندارد، معمولا حدود ساعت 8 صبح بهترین زمان انجام آزمایش است، چراکه زمانی است که مقدار هورمون کورتیزول در بیشترین حد خود قرار دارد.
2- از طریق بزاق:
این روش به 2 شکل صورت میپذیرد: یا در ساعت 4 عصر، یعنی زمانی که کورتیزول در بدن کاهش یافته است و یا قبل از خواب که به پایینترین حد خود رسیده باشد، انجام میشود.
3- از طریق ادرار:
در شرایطی که پزشک بخواهد نحوه و میزان نوسانات کورتیزول را در طول یک شبانهروز بداند، از این نوع تمونهگیری استفاده میشود. با این روش پزشک ازنوسانات مقدار کورتیزول که با جمعآوری نمونه ادرارطی یک شبانه روزانجام میگیرد، مطلع میگردد.
دلایل درخواست این آزمایش چیست؟
از 3 طریق: خونگیری، جمعآوری خلط ویا ادرار
1- جهت بررسی عملکرد غدد فوق کلیوی:
که خود به 2 نوع تقسیم میشود: یا بعلت افزایش سطح کورتیزول میباشد (معروف به سندرم کوشینگ)
ویا بعلت کاهش سطح کورتیزول (معروف به بیماری آدیسون)
2- بررسی پاسخ بدن به استرس
3- بررسی و ارزیابی اختلالات هورمونی
4- بررسی اختلالات خواب و یا احتمال ابتلا به افسردگی
نتیجه گیری
کورتیزول هورمونی حیاتی برای بقای ما انسانها بشمار میرود که عمده ترین نقش آن همانطور که پیشتر گفته شد در تنظیم استرس، متابولیسم، سیستم ایمنی و فشار خون است
اما استرس مزمن و افزایش طولانی مدت کورتیزول میتواند اثرات منفی برسلامت داشته باشد. بنابراین مدیریت استرس، خواب کافی و تغذیه مناسببرای حفظ این هورمون ئضروری است.
این مقاله به سل خارج ریوی و نمونههایی که در آنها به وجود میکروب سل پی برده شده است، اشاره میشود.
از سل بعنوان بیماری هزارچهره نام برده میشود، چراکه قادر است تقریبا در هر عضوی از بدن رشد کرده و گسترش یابد.
با توجه به شیوع قابل ملاحظه بیماری سل در جهان و همسایگی کشورمان با کشورهایی چون افغانستان، پاکستان و آذربایجان (که در هر 3کشورشاهد درصد بالای مبتلایان به بیماری سل میباشیم)، در دست داشتن اطلاعات و آمار دقیق درگیری اعضای مختلف وگوناگون بدن با این میکروب و همچنین توزیع سنی مبتلایان به سل، بطور قطع ما را در داشتن نگاهی دقیقتر و واقعبینانه تردر راستای تنظیم مدیریت بهداشتی-درمانی در ماجهه با این بیماری مهلک یاری خواهد رسانبد.
آزمایشگاه ظریفی با سابقهای طولانی فعالیت در زمینه تشخیص آزمایشگاهی بیماری سل (از سال 1346 تاکنون)، توانسته است سالانه تعداد زیادی از بیماران واقعی مسلول را (چه نمونه های ارسالی مشکوک به سل ارسال شده از بیمارستانها و چه آندسته از بیمارانی که خود مستقیما به آزمایشگاه مراجعه میکنند) بنا به درخواست پزشکان معالج، از طریق آزمایشات روتین ( اسمیر و کشت) شناسائی نماید.
در همین راستا در سال 1387 نیز مطابق سنوات گذشته تعداد زیادی از نمونههای مشکوک به سل ریوی و خارج ریوی بیماران به آزمایشگاه ظریفی ارسال شد و آزمایشهای تشخیص سل (اسمیر و کشت) بر روی نمونههای آنها انجام شد. در این مقاله نتایج آزمایشگاهی بدست آمده (عمدتا درخصوص سل خارج ریوی) تقدیم حضورتان میگردد.
نتایج بدست آمده به شرح ذیل میباشند:
- آزمایشهای روتین تشخیص سل ( اسمیر و کشت) در سال 1387 بر روی 26 نوع مختلف از نمونههای خارج ریوی (متعلق به 639 بیمار مشکوک به سل بعمل آمد.
از میان 639 بیمار مشکوک به سل فوق، 39 بیمار مبتلا به سل خارج ریوی تشخیص داده شدند (6.1%). درجدول زیر 9 نوع مختلف از نمونههای بیماران مذکور را مشاهده میکنید که در آنها باسیلهای اسید فست یافت شده است.
- توزیع سنی موارد مثبت سل خارج ریوی در دهههای سنی مختلف را در جدول ذیل مشاهده میکنید. لازم به ذکر است کوچکترین بیمار مسلول نوزادی 10 ماهه با نمونه ترشح زخم و مسنترین بیمار مسلول 86 ساله با نمونه Gastric Lavage بوده است.
- درصد بیماران مرد 41% ومسلولین زن 51% بوده است.
نتیجهگیری:
- اصولا و بطورکلی این میزان از مبتلایان به سل خارج ریوی (6.1%) قابل توجه میباشد.
- بطورکلی تعداد موارد اسید فست مثبت نمونههای بیوپسی به نسبت تعداد سایر نمونههای خارج ریوی بیشتر بوده است.
در 17 نوع از نمونههای خارج ریوی زیر، هیچ مورد مثبتی مشاهده و گزارش نشد:
CSF, Blood, Semen, Pericardial Fluid, Bronchial Biopsy, Spinal Biopsy, Cyst Biopsy, Synovial Biopsy, Lipoma Biopsy, Bone Marrow Biopsy, Nasal Biopsy, Colon Biopsy, Bladder Biopsy, Peritoneal Biopsy, Fistula Biopsy, Ileum Biopsy - نهایتا اینکه تعداد موارد اسید فست مثبت نمونههای بیوپسی پلور(Pleural Biopsy) نسبت به تعداد نمونههای مایع پلور(Pleural Fluid) بیشتر بوده است
امید است این گزارش مورد توجه پزشکان و متخصصین درخصوص سل خارج ریوی قرار گرفته وبتوان گامی در جهت ریشه کن کردن این بیمازی مهلک عفونی برداریم.
ارائه شده به نشریه 2هفته نامه عصرپزشکی، شماره132 نیمه اول آذر1389
عزیزاله رضائی، فرخنده ضیاء ظریفی، نگین رضائی- آزمایشگاه ظریفی
در این مقاله به تاریخچه آزمایشگاههای بهداشتی (ابتدا در جهان و سپس در ایران) پرداخنه میشود.
درخواست ایجاد و تاسیس آزمایشگاههای بهداشتی نه از طرف باکتریولوژیستها بلکه از جانب اپیدمیولوژیستها مطرح شده است. اسنوJohn Snow در دوران همهگیری وبای انگلستان نشان داد که این بیماری بوسیله آب آشامیدنی آلوده ایجاد میگردد. مشاهدات اپیدمیولوژی او آنچنان روشن و تصورات علمی او آنچنان دقیق بود که ۳۰ سال قبل از کشف عامل میکروبی وبا، اظهار داشت این بیماری به دلیل عاملی که در رودهها قرار دارد و از طریق تقسیم در داخل روده و ایجاد مسمومیت، حالت مخصوص وبایی را بوجود میآورد و آب بدن از طریق افزایش دفع مدفوع کاهش مییابد. این عامل مجدداً از طریق فاضلاب و یا آلوده شدن مواد غذایی، انگشتهای آلوده بیماران و یا حشراتی که بیماری را از مدفوع وبایی منتقل میسازند همهگیر میشود. اینکه آب عامل چنین جنایت بزرگی میشود در طی اپیدمی وبا در سال ۱۸۵۴ در لندن با مطالعات اسنو به اثبات رسید.
ویلیام بود William Budd که در مناطق روستایی کار میکرد درباره تب تیفوئید به همان نتیجهای رسید که اسنو درباره وبا رسیده بود. در سال ۱۸۵۹، دو پزشک نروژی ثابت کردند که اپیدمی اسهال آن منطقه به علت استفاده از شیر خام بوده است.
این پژوهشها و دیگر مطالعات مشابه در کشورهای اروپایی سبب شد که آزمایشگاهی بطور اختصاصی برای تشخیص ناخالصی آب، شیر و حیوانات دریایی (مانند صدف) بوجود آید تا به کمک آن از گسترش اپیدمیها جلوگیری شود. نخست داروسازان و شیمیدانان به این مطلب توجه کردند. آنان موفق شدند با انجام آزمایشهایی مواد عالی موجود در آب را (از این دید که دارای ریشه حیوانی هستند یا گیاهی) مشخص سازند.
پیدایش علم باکتریولوژی در اواخر قرن هجدهم و قرن نوزدهم و تاثیر کشفیات درخشان پاستور در فرانسه و کخ در آلمان راهگشای بزرگی در این موضوع گردید. کشف سرآلکساندرهوستون Sir Alexander Houston درباره اندازهگیری کمی میکروبی (که بنام اشرشیا کلی یا کلی باسیل نامیده شد) نشان داد که وجود این عامل، علامت آلوده شدن آب به فاضلاب و نشانهای بر ناخالص بودن آن است. این کشف ثابت کرد: چنین آبی خطر بالقوهای است، که سلامت آشامندگان آن را تهدید میکند. بکاربردن روش او بوسیله باکتریولوژیستها موجب شد که آزمایشگاههایی برای آزمایش دائمی آب، شیر و غالب مواد غذایی (در طی انتقال از مراکز تهیه و تولید به مصرف کنندگان) بوجود آید و بدین ترتیب باکتریولوژی بهداشتی، درکنار باکتریولوژی پزشکی جای خود را باز کند. بدین نحو بود که در سالهای پایانی قرن نوزدهم عوامل بیماریزای بسیاری از بیماریها کشف شد و سپس راههای سرایت بیماری معلوم گردید.
نقش آزمایشگاههای بهداشت روزبهروز گسترش یافت و دامنه آن تا بدانجا کشید که در بسیاری از کشورهای اروپایی و آمریکا آزمایشگاههای بهداشتی برای تشخیص بیماریهای عفونی، آزمایشهای سرم شناسی و شناسایی توکسینها نقش درجه اولی ایفا کرد و هرروز بیش از پیش بصورت جزء جدایی ناپذیر سازمان بهداشتی کشورها درآمد. رابطه بدون وقفه آزمایشگاه بهداشتی با بخشهای اپیدمیولوژی سازمانهای بهداشتی در کنترل و پیشگیری از شیوع بیماریها، این بخش پزشکی را برای همه کشورهای جهان بصورت یک نیاز دائمی و فوری درآورده است.
تاریخچه آزمایشگاههای بهداشتی در ایران
در کشور ما آزمایشگاههای بهداشتی با تشکیل “بنگاه بهداشت” (سال ۱۳۱۵) شکل سازمانی به خود گرفت. این موسسه که بعدها به نام “آزمایشگاه فنی” و در سال ۱۳۳۲ به نام “آزمایشگاه مرکزی بهداشت” نامیده شد، علاوه بر وظیفه بررسیهای اپیدمیولوژی و کنترل سازندگان فروشندگان مواد غذایی (از نظر آلودگی به بیماریهای عفونی) نقش اساسی در تربیت نیروی انسانی آزمایشگاهی که روز به روز نیاز به آن افزایش مییافت، همت گماشت و دورههای متعدد آموزشی با همکاری دانشکده پزشکی دانشگاه تهران و انستیتوی مالاریالوژی و انستیتو پاستور دایر کرد و صدها تکنسین و متصدی آزمایشگاهی تربیت کرد.
در سال ۱۳۴۲ در تشکیلات جدید وزارت بهداری “اداره کل آزمایشگاهها” تاسیس گردید و برای نخستین بار به فعالیتهای آزمایشگاهی مانند کنترل داروها، کنترل مواد غذایی-آرایشی، بهداشت محیط و آزمایشهای پزشکی، همگی در یک واحد متمرکز گردیدند. هسته اصلی این سازمان آزمایشگاه رفرانس بود که در طی ۱۵ سال توانست بصورت یکی از مجهزترین و علمیترین سازمانهای آزمایشگاهی منطقه درآید. هدف آزمایشگاه رفرانس علاوه بر انجام تحقیقات آزمایشگاهی، بالا بردن استاندارد کیفیت آزمایشگاهها، اجرای برنامه کنترل کیفی، اجرای برنامههای آموزشی و نیروی انسانی بوده است. این آزمایشگاه که به صورت یک مرکز تحقیقاتی مورد استفاده سازمانهای بینالمللی و منطقهای قرار گرفت، با بخشهای متعددی چون: میکروب شناسی، انتروباکتریاسه، کلرا، سل، ویرولوژی، ایمیونولوژی و سرولوژی، قارچ شناسی، انگل شناسی، آسیب شناسی، بیوشیمی و بروسلوز نقش عمدهای در پیشبرد مسائل آزمایشگاهی پزشکی در کشور ایفا کرد و چندین دوره آموزشی با همکاری سازمان جهانی بهداشت برای کارکنان آزمایشگاههای منطقه مدیترانه شرقی تشکیل داد.
در طی سالهای ۱۳۳۵ تا ۱۳۵۵ گسترش و فعالیت آزمایشگاههای بهداشتی در مراکز استانها چشمگیر بود، طوریکه درمرکز تمام استانها، آزمایشگاههای مرکزی بهداشت و در مرکز تمام شهرستانها، آزمایشگاههای بهداشتی دایر شد. یکی از درخشانترین فعالیتهای اداره کل آزمایشگاهها در توسعه آزمایشگاههای بهداشتی، گسترش شبکه آزمایشگاهی در مناطق محروم و روستایی کشور بوده است. در سال ۱۳۵۳ درسطح کشور 400 واحد آزمایشگاهی در دورافتادهترین نقاط مملکت دایر شد و با تربیت نیروی انسانی کارآمد برای این آزمایشگاهها خدمات بهداشتی آزمایشگاهی در دسترس مردم روستا قرار داده شد.
گفتنی است که به موازات پیشرفت آزمایشگاههای بهداشتی و تحقیقاتی در دانشکدههای پزشکی و انستیتوهای تحقیقاتی کشور، آزمایشگاههای پزشکی گسترشی بسیار چشمگیر پیدا کرد. آزمایشگاههای متعدد تحقیقاتی در بیمارستانها و دانشکدههای تهران و شهرستانها، آزمایشگاههای انستیتو تحقیقات بهداشتی و دانشکده بهداشت هریک به نوبه خود در بالا بردن سطح دانش آزمایشگاهی پزشکی کشور قدمهای بسیار موئثری برداشتند.
هم اکنون افزون بر آزمایشگاههای دولتی یا وابسته به نیروهای انتظامی، بخش خصوصی نیز در همه شهرهای کشور دارای آزمایشگاههایی است که غالب متصدیان و گردانندگان آن را همکاران متخصص علوم آزمایشگاهی در رشتههای مختلف تشکیل میدهند
منبع: کتاب مدیریت آزمایشگاه پزشکی و بهداشتی، تالیف شادروان استاد فقید جناب آقای دکتر ابوالحسن ضیا ظریفی
مقدمه:
در کشور های در حال توسعه، خصوصا” در کشور ما که در شرایط خاص تحریمی بسر می برد بمنظور استمرار فعالیت تشخیص آزمایشگاهی بیماری سل ، بسیار ضرورت دارد تشخیص آزمایشگاهی بیماری سل از طریق انجام آزمایش های روتین اسمیر مستقیم و کشت که ملزومات و تجهیزات مورد نیاز آن نسبت به سایر روش های تشخیص آزمایشگاهی در دسترس می باشد صورت گیرد، چرا که متاسفانه بدلیل منع ورود تجهیزات و ملزومات پیشرفته، حتی ملزومات پزشکی و کیت های مورد نیاز به کشور باعث گردیده است امکان ارائه خدمات تشخیص آزمایشگاهی بیماری سل با روشهای جدید بطور مداوم وجود نداشته باشد.
تشخیص آزمایشگاهی بیماری سل از طریق آزمایش های روتین، خصوصا” آزمایش کاربردی اسمیر مستقیم ، همچنان مورد توجه و توصیه WHO بوده و در صورت امکان ارتقاء میزان حساسیت آن به بالاترین سطح( 80% ) به همراه آزمایش Gold Standard کشت، کارآمدترین روش تشخیص آزمایشگاهی بیماری سل تلقی می گردد.
میزان حساسیت آزمایش اسمیر مستقیم که در واقع معیار تشخیص و شناسایی بیماران اسید فست مثبت واقعی می باشد، مطابق مطالعات انجام شده بین 20 الی 80 درصد می باشد، خوشبختانه آزمایش اسمیر مستقیم با اجرای کنترل کیفی های مستمر و نیز با اجرای فرآیند دقیق استانداردهای مربوطه قابلیت افزایش میزان حسایت آن به سطح 80% را دارا می باشد و از این طریق آزمایشگاهها قادر خواهند بود تعداد بیشتری از بیماران واقعی مبتلا به عفونت های مایکوباکتریومی را شناسایی نمایند.
جهت تبیین موضوع، یعنی امکان شناسایی 74% از بیماران واقعی مبتلا به عفونت های مایکوباکتریومی از طریق انجام آزمایش کاربردی اسمیر مستقیم، توجه اساتید و همکاران محترم را به خلاصه ای از نتایج آزمایش های تشخیص آزمایشگاهی بیماری سل، خصوصا” آزمایش اسمیر مستقیم جلب می نماید.
شرح موضوع:
بر روی 4510 نمونه ریوی و خارج ریوی متعلق به 2833 بیمار ارجاع شده به آزمایشگاه ظریفی، آزمایش های تشخیص سل ( اسمیر مستقیم و کشت) بعمل آمد که از میان بیماران مشکوک به سل، تعداد 189 بیمار ( 7/6% ) اسید فست مثبت یا بعبارتی مبتلا به عفونت های مایکوباکتریومی تشخیص داده شد.
خلاصه نتایج آزمایش ها، بویژه نتایج آزمایش اسمیر مستقیم بشرح ذیل می باشد.
تعداد بیماران اسید فست مثبت که فقط از طریق انجام آزمایش اسمیر مستقیم ظرف مدت 24 ساعت تشخیص داده شد، 151 بیمار( 3/5% ) بوده اند.
42 بیمار( 5/1% ) از بیمارانیکه نتیجه آزمایش اسمیرمستقیم نمونه های آنها بعلت اینکه تعداد باسیل های اسید فست در یک میلی لیتر از نمونه آنها کمتر از 5000 باسیل بوده، منفی تشخیص داده شد، ولی نتایج آزمایش کشت نمونه های این بیماران پس از انجام فرآیند آزمایش کشت از نظر وجود باسیل های اسید فست در کلنی های رویت شده، مثبت تشخیص داده شد.
نکات قابل توجه عبارتند از:
- میزان حساسیت آزمایش اسمیرمستقیم 74% بوده که در واقع درصد بیماران اسیدفست مثبت شناسایی شده واقعی مربوط به عفونت های مایکوباکتریومی را نشان می دهد، و بقیه بیماران اسید فست مثبت شناسایی شده که از طریق انجام فرآیند آزمایش کشت تشخیص داده شده اند 26% بوده است.
توضیحات لازم جهت محاسبه میزان حساسیت آزمایش اسمیر مستیم:
جهت محاسبه و دست یابی به میزان حساسیت آزمایش اسمیر مستقیم به دو آیتم از نتایج آزمایش های انجام شده نیاز می باشد، نتایج آزمایش های بیمارانیکه هر دو آزمایش اسمیر مستقیم و کشت آنها از نظر وجود باسیل های اسید فست مثبت بوده است، این آیتم از میان 189 بیمار شناسایی شده اسید فست مثبت، 120 بیمار بوده است و آیتم دیگر مربوط به نتایج آزمایش بیمارانیکه نتایج آزمایش اسمیر مستقیم آنها مثبت ولی نتیجه آزمایش های کشت آنها منفی بوده است، این آیتم نیز 42 بیمار بوده است
میزان حسایت اسمیر مستقیم=(مثبت دو هر کشت و اسمیر )/(مثبت دو هر کشت و اسمیر +مثبت کشت و منفی اسمیر) = 120/(120+42) = 120/162 = 74% - از میان 378 بیماری که از نظر تشخیص بیماری های قارچی درخواست انجام آزمایش های اسمیرمستقیم و کشت بر روی نمونه ها داشته اند، پس از انجام آزمایش ها در 36 نمونه ( 5/9% )، قارچ آسپرژیلوس تشخیص داده شد که اغلب آنها از نوع فومیگاتوس بوده است.
- در 174 نمونه بیمار نیز قارچ کاندیدا شناسایی و گزارش گردیده است.
- برای 38 نمونه بیمار هم درخواست آزمایش بررسی از نظر نوکاردیا شده بود که در 3 نمونه( 9/7% )، نوکاردیا تشخیص و گزارش گردید.
نتیجه گیری:
همانطور که ملاحظه فرمودید 74% از بیماران اسید فست مثبت مبتلا به عفونت های مایکوباکتریایی از طرق انجام آزمایش کاربردی اسمیر مستقیم قابل تشخیص و شناسایی می باشند.
مقاله ارائه شده به ماهنامه اخبار آزمایشگاهی
عزیزاله رضائی مدیر آزمایشگاه ظریفی
وب سایت : www.zarifilab.ir
